Беларусь як месца нараджэння гіганцей: колыбель мастакоў Парыжскай школы

Уступ: фэномен «вітебскага чуда»

Тэрыторыя сучаснай Беларусі на пераходзе XIX–XX стагоддзей, уваходзілася ў межы аселення Расійскай імперыі, стала ўнікальным інкубаторм мастацкіх талентаў, радыкальна паўплывала на светскае мастацтва. Сумесе мультыкультурнай сярэдзіны (беларускай, яўрэйскай, польскай, расійскай), сацыяльнай дынамікі і мясцовых мастацкіх школ надавала пачатак сузор'ю майстроў, вызначылі обліччы еўрапейскага мадэрнізму. Іх шлях ад правінцыйных мястэчак да сталіц световага мастацтва — свідчанне неймавернага культурнага патэнцыялу рэгіёну.

Марк Шагал (1887–1985): спявак вітебскай міфалогіі

Нарадзіўшы ў Вітебску, Шагал стаў самым вядомым «пашыльнікам» беларускай культуры ў свеце. Ёго ўнікальны стыль, дзе рэаліі яўрэйскага мястэчка (скрипачы на даху, летзячыя закаханыя, сельскія жывёлы) ператвараліся ў паэтычную, няв часавую міфалогію, фармаваўся самае пад уражаннем дзяцінства і юнацтва. Нават пасля пераезду ў Парыж (1910) і далейшых скітанняў Вітебск застаўся яго «духоўнай радзімаю», нязменным крыніцай малюнкаў. У 1918–1919 гг. Шагал вярнуўся ў Вітебск у якасці камісара мастацтваў і заснаваў Вітебскае народнае мастацкае вучылішча — рэвалюцыйную арт-школу, дзе прывёў Элю Лісіцкага і Казіміра Малевіча. Хоць яго утопія была цемнена канфліктам з супрэматыстамі, сам факт стварэння такога вучылішча ў правінцыйным горадзе — фэномен.

Хаім Сутін (1893–1943): экспрэсія страждання і прыгажосці

Урадзіцель мястэчка Смиловіча пад Мінскам, Сутін вырас у крайняй беднасці, пераадолеючы супраціўленне сям'і і рэлігійнай суполкі для мастацтва. Яго ранняя беларуская эмпірыя — няшчасце, насільства, яркія прыродная і жывотная жыццё, сталі каталізатарам яго ўнікальнага экспрэсіянісцкага стылю. У 1913 годзе ён пераехаў у Парыж, дзе стаў ключовай фігурой Парыжскай школы (École de Paris). Яго магутныя, амаль хворабліва-чувствітэльныя натюрморты («Тушка быка») і партрэты, напісаны густымі, вярчальнымі мазкамі насанасшчыннага колеру, сталі вопленьнем унутранай драмы і адвагі матэрыі. Сутін ніколі не вяртаўся ў Беларусь і не пісаў яе пряма, але глыбінная, «пачвенная» напружанасць яго мастацтва ідзе карэннямі ў смот维奇скай рэальнасці.

Лев Бакст (1866–1924): майстар сцены і рысу

Нарадзіўшы ў Гродне (тады — Расійская імперыя) Лейб-Хаім Розенберг, вядомы як Леон Бакст, атрымаў славу як гіганцкі тэатральны мастак і графік. Яго асноўны ўклад — рэвалюцыйныя дэкаратыўныя і касцюмы для «Русскіх сэзонаў» Сяргея Дягілеева («Шэхерезада», «Пасляполудніовы адпачынак фавна»). Бакст сінтэзаваў уплыў усходняга (у т.л. яўрэйскага) арнамента, антычнасці і сучаснага мастацтва, створыў непаўторны стыль, вызначыўшы эстэтыку ар-деко. Яго графічныя партрэты інтелектуальнай эліты Срэбранага веку таксама сталі класікай.

Осіп Цадкин (1890–1967): скульптар-кубіст

Нарадзіўшы ў Смаленску (які культурна і гістарычна цесна злучаны з беларускімі зямлямі) ў яўрэйскай сям'і, Цадкин вырас у Вітебску. Яго скульптура, сумяшчаючы кубістскую дэформацию формы з глыбокім гуманізмам і міфалагічнасцю, прынесла яму сусветную славу. Пасля пераезду ў Парыж ён стаў адной з цэнтральных фігур у скульптуры XX стагоддзі. Яго вядомая праца «Разбураны горад» (1953) у Роттердаме — магутны антыўоенный помнік.

Пінхус Кремень (1890–1981) і Мішель Кікойн (1891–1968): гіганты Парыжскай школы
Оба мастакі нарадзіліся ў беларускіх яўрэйскіх мястэчках (Кремень — у Жлобіне, Кікойн — у Гомелі) і, як і Сутін, з юнацтва паказалі талент. Яны сустрэліся ў мастацкай школе ў Мінску, а потым, амаль адначасова, у 1912 годзе, знойдзліся ў Парыжы, дзе сталі неразлучнымі сябрамі і цэнтральнымі фігурамі Монпарааса. Іх творчасць, развіваючаяся ў рэчы экспрэсіянісцкага фігуратывізму Парыжскай школы, насіла эмацыйную інтэнсіўнасць, багаты колер і лірычнае ўспрыняцце свету. Іх спадчына — мост паміж беларускай зямлёй і парыжскай свабодай.

Файбіш-Шрага Царфин (1899–1975): паэт акварэлі

Нарадзіўшы ў Смиловічах (як і Сутін), Царфин прайшоў схожы шлях: мастацкае адукацыя ў мінскім вучылішчы, затым — Варшава, Берлін і, нарэшце, Парыж (1925). Ён стаў майстрам акварэлі, ствараючы напоўнены святлом і паветрам пейзажы Францыі, Венецыі, Ізраіля. Яго працы — гэта лірычны дзённік, у якім чуецца тоска па яркіх колерах, магчыма, унаследаваная ад беларускіх раёнаў.

Гістарычна-культурны кантэкст: чаму самае Беларусь?

Фэномен «выходу гіганцей» мае некалькі прычын:

Мультыкультурны таямнічы котёл: Пераплетанне традыцый стварае багатую пітаньне сярэдзіну.

Чарта аселення: Обмежанні для яўрэйскага насельніцтва ў выбары прафесій і месца пражывання канцэнтравалі інтелектуальную і творчую enerгию ў межах рэгіёну. Мастацтва становілася адным з невялікіх выхадаў за гэтыя межы.

Нямацце мясцовых мастацкіх школ: Вучылішчы ў Вітебску, Мінску, прыватныя майстэрні (як у Юдэля Пэна ў Вітебску, дзе вучыўся Шагал) давалі пачатковае прафесійнае адукацыя.

Сацыяльныя змены: Дух мадэрнізацыі, рэвалюцыйныя ідэі і жаданне пераадолець provincialism прыцягвалі таленавітую моладзь у вялікія цэнтры — Санкт-Пецярбург, Маскоўскі, а потым Парыж.

Беларусь як «места нараджэння» — гэта не проста геаграфічны факт. Гэта пачатковая кропка ўнікальнага культурна-гістарычнага з'явы: выбуховага росту мастакоў, якія, унясшы складаную, часам трагічную рэальнасць радзімы, здолелі пераапрацаваць яе ў ўніверсальны мова сучаснага мастацтва. Іх творчасць стала дыялогам укорэнення і касмапаліталізму, памяці і авангарда. ад Шагала са сваімі летзячымі над Вітебскам закаханымі да сутінскіх страждальных туш — гэта грані аднаго фэномена, каранёвыя якія ідзе ў зямлю Беларусі, а кветкі расцвялі над усяго светавой гісторыяй мастацтва XX стагоддзя. Памяць аб гэтым «залатым веку» з'яўляецца важнай часткай нацыянальнага і сусветнага культурнага спадчыны.

Permanent link to this publication: