Беларускія Смілавічы як колыбель культуры і геніяў: да і сёння

Увядзенне: фэномен мястэчка ў глобальным кантэкстве

Смілавічы — невялікі горадскі пасёлак у Чэрвінскім раёне Мінскай вобласці — прадстаўляюць сабой унікальны прыклад таго, як лакальны культурны прастору, сфарміраваны гістарычнай многаэтнічнасцю і складанай сацыяльнай дынамікай, можа стаць магутным генератарам мастацкіх талентаў сусветнага ўзроўню. На перагоне XIX–XX стагоддзей Смілавічы, уваходзіўшы ў межы аселішча Расійскай імперыі, ператварыліся ў відавочны «культурны казан», дзе супрацоўніцтва традыцый і амбіцый вырасціла сузор'е імёнаў, абазначыўшых облік еўрапейскага мадэрнізму. Гэты фэномен дазваляе выслідаць сувязь паміж мясцовай глебай і сусветным поспехам, паміж абмежаваннямі і творчым прарывам.

Гістарычны і культурны кантэкст: свет мястэчка

Да рэвалюцыі Смілавічы былі прыватнаўладальніцкім мястэчкам, вядомым з XVII стагоддзя. Яго многаэтнічны ўклад (яўрэйскае, беларуское, польскае, руское насельніцтва) і эканамічная роля (торгавля, рамёствы, вядомая тавачная фабрыка) стваралі асаблівую сярэду:

Панаванне яўрэйскай культуры: Да канца XIX стагоддзя яўреі складалі каля 70% насельніцтва. Тут дзейнічалі сінагогі, хедеры, багадзельні, працавалі рамеснікі і купцы. Гэта ацтура яўрэйскага штэта з яе укладам, фальклором і рэлігійным жыццём стала першым крыніцай для будучых мастакоў.

Эканамічны фактор: Относнае бліскучасць, звязаная з тавачным вытворчасццю і торгавляй, дазваляла асобным сям'ям падтрымліваць адукацыю і культурныя амбіцыі дзяцей.

Геаграфічная блізкасць да Мінска: магчымасць атрымаць пачатковую мастацкую адукацыю ў Мінскім рэальным вучылішчы або ў прыватных майстэрнях была важным сацыяльным ліфтом.

«Смілавіцкая плеяда»: выхадцы да сусветных вяршынь
Хаім Сутін (1893–1943) — гігант экспрэсіянізму. Дзесяты дзіця беднай сям'і портніка, Сутін з дзяцінства паказваў прыкметы прыстраст да жывапісу, часта ўступаючы ў канфлікт з рэлігійнай сярэдай, якая лічыла выяўленне людзей парушэннем запрэту. Яго ранняя смілавіцкая эмпірыя — няшчасце, канфлікты, ярмаркі, забой жывёл, жывапісныя краявіды — сталі тым палівам, якое харчыла яго пазней. Драматызм, дэфармацыя формы і насичаны, амаль «мясной» коларыт яго парыжскіх натурмортав і партрэтаў ідзе сваімі каранямі ў траўматычным і чуеўскім вопыце дзяцінства ў Смілавічах.

Шрага (Файбіш-Шрага) Царфин (1899–1975) — паэт акварэлі. Нарадзіўшы ў сям'і рамесніка-дэкаратара, Царфин таксама пераехаў вучыцца ў Мінск, а потым — у Варшаву, Берлін і Парыж. Ён стаў майстрам акварэлі, яго напоўненыя святлом пейзажы Прованса, Венеціі і Ізраіля прynеслі яму слаўу. У адрозненне ад Сутина, яго творчасць лірычная і медытатыўная, але абодва яны вынеслі з Смілавіч абостранае адчуванне колеру і кампазіцыі.

Законамернасць з'явы. Нараджэнне двух такіх розных, але значных мастакоў у адным мястэчку ў адно час не выпадкова. Гэта паказвае на існаванне тут асаблівай культурнай экасыстэмы, якая, незалежна ад абмежаванняў, паахвяціла візуальную прымацэпцыю і стремленне выйсці за яе межы.

Механізмы культурнай генерацыі: як мястэчка ражала гіганц

Візуальная сярэда: Быт мястэчка са сваімі пёструмі афішамі, разьбярскімі малюнкамі, ковчагамі, вышыўкай, народнай графікай (лубкам) фармаваў асаблівае «колеравое» і кампазіцыйнае мышленне.

Пераможнасць як мотывацыя: Жорсткія сацыяльныя і рэлігійныя рамкі стваралі магутнае ўнутранае напружанне, патрабуючае выхаду. Мастацтва становілася спосабам трансцендэнцыі, прарывам да іншай жыцця.

Сетка падтрымкі: Існавалі неформальныя механізмы: дапамога мецэнатаў, прыклады старэйшых сяброў (як мастак Якаў Кругер, першы настаўнік Сутина), якія дазвалялі таленту не заглохнуць.

Смілавічы сёння: памяць і актуалізацыя спадчыны

Сучасныя Смілавічы ахвяравалі цэну сваёй спадчыне і рабяцца крокі па яе музеефікацыі і інтэграцыі ў культурнае прастору Беларусі і свету.

Гістарычна-краяведчы музей і Арт-цэнтр Хаіма Сутина. У 2008 годзе ў будынку былой тавачнай фабрыкі быў адкрыты музей, дзе створана сталая экспазіцыя, прысвечаная Сутину, Царфину і гісторыі мястэчка. Гэта ядро культурнага прыцягнення, дзе праводзяцца выставкі, сымпозіумы, «Сутінавскія чытанні».

Памятнік Хаіму Сутину (2013). Бронзавая скульптура работы Івана Міско выяўляе мастака ў маладым узросце, сядзячага з этюднікам на чымадане, — сімвал гатовасці да шляху з Смілавіч у вялікі свет.

Фэстывалі і турызм. Папулярызацыя спадчыны спрыяюць арт-фэстывалі, міжнародныя пленэры і развіццё культурнага турызму па маршруце, злучаючым Смілавічы з Віцебскам (Шагал) і іншымі точкамі на карце беларускага авангарда.

Архітэктурная спадчына. Сахраўся гістарычная планіроўка мястэчка, будынак былой сінагогі (цяпер Дом культуры), камянія дома канца XIX – пачатку XX стагоддзяў, што дазваляе адчувачыць маштаб і атмасферу сярэдыны, выраслых гіганц.

Научнае і культурнае значэнне фэномена

Сцвярджэнне «смілавіцкага фэномена» важна для некалькіх дысцыплін:

Культуралогія і гісторыя мастацтва: як прыклад трансляцыі лакальнага культурнага кода ў ўніверсальны мастацкі мова мадэрнізму.

Сацыялогія мастацтва: як кейс сацыяльнага ліфцінгу і ролі сярэдыны ў фармаванні творчай асобы вопрекі небяспечным умовам.

Іудаіка: як мадэль вывучэння мастацтва, ражанага ў свеце ўсходнееўрапейскага яўрейства, большая частка якога была знішчана.

Заключэнне: ад лакальнасці да ўніверсальнасці

Смілавічы — гэта не проста геаграфічная точка нараджэння Сутина і Царфина. Гэта архетыпічны прыклад «мясцца сілы», дзе збіг гістарычных, этнакультурных і сацыяльных абставінаў стварыў креатыўную «тэпліцу». Учора гэта мястэчка, праз траўму і прыгажосць свайго быту, дала свету мастакоў, гаварыўшых на мове агульчалюдскіх страстей і пошукаў. Сёння Смілавічы, перайшоўшы праз забудзенне, актыўна канструююць сваю новую ідэнтычнасць, заснаваную на ахвяраванасці гэтага унікальнага спадчыны. Яны паказваюць, як лакальная гісторыя, будучы граматна ахвяраванай і прадстаўленай, можа стаць рэсурсам для культурнага развіцця, дыялогу са светам і крыніцай гарды.

Permanent link to this publication: